Cezary Uthke. Żołnierz. Społecznik. Architekt

Cezary Zefiryn Uthke (1889–1944) — inżynier-architekt, urbanista, żołnierz i działacz społeczny — wraca do lokalnej pamięci dzięki książce wydanej przez Muzeum Miejskie „Sztygarka” i rozmowie z wnukiem Piotrem Uthke. W Dąbrowie Górniczej Uthke pozostawił konkretne realizacje — szkoły i osiedle Nowy Staszic — a jego losy związane są z konspiracją i tragiczną śmiercią w Auschwitz-Birkenau.

• Książka „CEZARY ZEFIRYN UTHKE (1889–1944) Żołnierz. Społecznik. Architekt” miała premierę 23 października 2025 r. w „Sztygarce”.
• Wnuk, Piotr Uthke, udzielił obszernego wywiadu o życiu i działalności dziadka.
• W Dąbrowie Górniczej mamy realizacje Uthkego: szkoły przy ul. Wojska Polskiego, Konopnickiej, Mireckiego i Gospodarczej oraz osiedle Nowy Staszic.
• Uthke działał w konspiracji (ps. „Tadeusz”), był aresztowany i zginął w Auschwitz-Birkenau.

Kim był Cezary Uthke

Cezary Zefiryn Uthke urodził się w 1889 r. w Łodzi. Studiował m.in. w Rydze, Moskwie i Warszawie, zdobywając tytuł inżyniera architekta. Działał społecznie i politycznie — był żołnierzem, uczestnikiem Bitwy Warszawskiej, członkiem PPS i dowódcą Gwardii Ludowej, a następnie w strukturach Armii Krajowej. Został aresztowany, a w 1944 r. stracony w Auschwitz-Birkenau.

Co po nim zostało w mieście

Projekty Uthkego w Zagłębiu koncentrowały się na edukacji i opiece zdrowotnej. W Dąbrowie Górniczej przypisuje się mu budynki szkolne przy Wojska Polskiego, Konopnickiej, Mireckiego i Gospodarczej. Zaprojektował też placówkę dla dzieci chorych na gruźlicę w Siewierzu (dziś Szpital Chorób Płuc). On i współpracownicy rozpoczęli też budowę osiedla Nowy Staszic — stąd ulica Uthkego na Staszicu.

Poglądy i źródła wiedzy

Wnuk, Piotr Uthke, przez lata gromadził dokumenty i wspomnienia, które pozwoliły odtworzyć życie dziadka. W wywiadzie podkreślał, że pamiętniki Cezarego Uthke to „bezcenne źródło wiedzy” o jego motywacjach i relacjach społecznych.

Piotr Uthke: – Dla Cezarego Uthke ważni byli ludzie i Polska. Całe serce wkładał w odrodzenie ukochanej ojczyzny, a potem w pomoc najuboższym, zamkniętym w zaklętym kręgu biedy. Robił to przez całe życie z konsekwencją i zaangażowaniem godnym podziwu. Był bezpośredni, serdeczny, wesoły, dowcipny, nie stwarzał dystansu. Stanowił wspaniały przykład „człowieka renesansu”: jako inżynier architekt miał techniczny umysł, wizję rozwoju urbanistyki, malował i rysował, chodził po górach, pływał kajakiem, grał w szachy. Wszystko to robił z pasją, którą starał się przekazywać swoim dzieciom i podopiecznym. Na koniec zginął za Polskę, którą postrzegał przez pryzmat pojedynczych ludzi. Jego śmierć w Auschwitz-Birkenau była i jest wielką stratą dla rodziny, naszej społeczności lokalnej i dla całej naszej ojczyzny. Piotr Uthke, wnuk Cezarego Uthke, 23 października 2025 r.

O konspiracyjnym pseudonimie wnuk powiedział: „Tadeusz to imię mojego taty. Zatem przy działalności konspiracyjnej tato i syn w jakiś sposób byli cały czas razem, blisko siebie.” Piotr Uthke, wnuk Cezarego Uthke, 23 października 2025 r.

Publikacja i dostęp

Książka autorstwa Jacka Jakubka, Mateusza Siembaba i Mariusza Stefaniaka z nazwą „CEZARY ZEFIRYN UTHKE (1889-1944) Żołnierz. Społecznik. Architekt” została zaprezentowana 23 października w Muzeum Miejskim „Sztygarka”. Publikacja jest dostępna w muzealnym sklepiku.

• Ulica Uthkego i budynki szkolne to elementy dziedzictwa miejskiego — warto je chronić i opisywać w lokalnych przewodnikach.
• Książka i zebrane dokumenty ułatwiają rodzinne poszukiwania i edukację historyczną w szkołach.
• Pamięć o lokalnych projektantach przestrzeni miejskiej pomaga w planowaniu rewitalizacji z poszanowaniem historycznego kontekstu.

[nws]